شماره تلفن تماس با ما

051-34227301

 

My title

تخت جمشید و ویژگی های تقویمی و گاه سنجی آن

تخت جمشید و ویژگی های تقویمی و گاه سنجی آن
تخت جمشید را می توان تقریباً همانند ارگ ها و یا دژهای حکومتی و سکونت گاهی ایران در دوران اسلامی دانست، زیرا پادشاهان یا حاکمان ایالت ها یا شهرهای بزرگ در ایران بر اساس شیوه ای کهن، فضاهای سکونت گاهی، حکومتی و تشریفاتی خود را غالباً درون محوطه ای محصور و دارای استحکامات دفاعی می ساختند که در برابر تهدیدها و مخاطرات خارجی و داخلی حتی الامکان در امان باشند.
این روزها در معماری و شهرسازی کوشش می شود که تا جای ممکن تمامی بناها و گذرها در امتداد محور شمالی جنوبی و یا خاوری باختری ساخته شود. اما در دوران باستان از چنین شیوه نادرستی پیروی نمی شده است. یافته های کاوش های باستان شناختی نشان می دهد که نه تنها در بناهای بزرگ، بلکه حتی در معماری ساده و روستایی هزاران سال پیش، محور همگی بناها و گذرهای شهر و روستا با توجه به وضعیت اقلیمی و آب وهوایی منطقه و با در نظرداشت مقدار نور خورشید، سمت وزش باد و دیگر لازمه های اقلیمی طراحی و ساخته می شده اند.
از سوی دیگر، در کارکردهای آیینی برخی بناها، لازم بوده است تا به جز نمونه های بالا به ویژگی های نجومی و تقویمی بنا هم توجه شود و چنین است که در تمامی بناهای همگانی و آیینی دوران باستان از این نکته غفلت نشده و طراحی و ساخت آنها با در نظر داشت باورهای نجومی و کیهانی و نیز زمان برگزاری آیین ها انجام می شده است.
این سخن نادرست و سراسر اشتباه را همگان بارها شنیده اند که تخت جمشید بنایی برای برگزاری جشن نوروز بوده است. ادعایی که هیچگاه دلیل و مدرکی برای آن به دست نیامد و هیچگاه نیز گویندگان آن نیازی به ارائه سند یا شاهدی ملموس احساس نکردند. در این میان، شادروان استاد یحیی ذکاء و سپس آقای دکتر علی حصوری کوشیدند تا میان «سنگ اندازه گیری» که در کف و میانه کاخ سه دری تخت جمشید قرار دارد، با رسیدن خورشید به نقطه اعتدال ارتباطی پیدا کنند و سپس اظهار داشتند که در بامداد روز نوروز، پرتوهای خورشید در امتداد درگاه کاخ سه دری و سنگ اندازه گیری می تابد و این لحظه نشانه رسیدن خورشید به نقطه اعتدال است. یحیی ذکاء، نوروز، ۱۳۵۸، ص ۵۵ اما محاسبه ها و بررسی های میدانی این نگارنده نشان می دهد که نه تنها چنین واقعه ای در تخت جمشید رخ نمی دهد، بلکه پرتوهای خورشید بامدادی در نوروز که از درگاه کاخ سه دری وارد می شوند، حتی به این سنگ شاخص نزدیک هم نمی شوند و با آن فاصله ای بسیار دارند. به عبارت دیگر بین این سنگ و اعتدال بهاری ارتباطی وجود ندارد.
محور تخت جمشید و تمامی بناهای آن در امتداد شمال غربی به جنوب شرقی واقع شده اند به طوری که از چهار جهت اصلی به اندازه ۲۰ درجه غربی انحراف دارد. به این ترتیب هنگامی که خورشید در هنگام انقلاب تابستانی طلوع می کند، چند درجه نسبت به محور تخت جمشید انحراف شمالی دارد و کوه مشرف به تخت جمشید مانع دیدار پرتوهای آن می شود. اما پس از چند دقیقه که خورشید کوه را پشت سر می گذارد و از بالای آن طلوع می کند، در امتداد محور تخت جمشید واقع شده است. در واقع محور تخت جمشید در راستای انقلاب تابستانی و از سوی دیگر، عمود بر آن ساخته شده است.
در میانه همه کنگره های تخت جمشید، سازه ای وجود دارد که با آفتاب سنج های تقویم آفتابی نقش رستم کعبه زرتشت شباهت فراوانی دارند و شواهدی مبنی بر کارکرد تقویمی در آنها دیده می شود. نمای این آفتاب سنج ها و کنگره های دربرگیرنده آن، به رغم تعداد بسیار فراوان، تنها در دو جهت ساخته شده اند: یا در امتداد پرتوهای خورشید بامدادی انقلاب تابستانی هستند و یا در تقاطع با آن. به این ترتیب، به هنگام انقلاب تابستانی یا آغاز تابستان، تمامی اضلاع آفتاب سنج هایی که نمای آنها در امتداد پرتوهای خورشید است، در معرض نور خورشید قرار می گیرند و هیچ یک از اضلاع هفت گانه آن در سایه قرار نمی گیرد. اما از سوی دیگر، تمامی اضلاع آفتاب سنج هایی که نمای آنها در تقاطع با پرتوهای خورشید قرار دارند، در سایه کامل قرار می گیرند و نور خورشید به هیچ یک از اضلاع هفت گانه آنها نمی تابد. این وضعیت در آفتاب سنج ها، فرا رسیدن فصل تابستان را نوید می دهند. اضلاع این آفتاب سنج ها توانایی این را هم دارند که هنگام های دیگری از سال همچو نوروز و میتراکانا مهرگان اعتدال بهاری و پاییزی و نیز انقلاب زمستانی یا شب چله یلدا را نشان دهند.
به جز این به نظر می آید که در ساخت دروازه ورودی تخت جمشید یا کاخ دروازه همه ملت ها ویسه دهیو بیشتر از دیگر بناهای تخت جمشید به کارکردهای تقویمی توجه شده است. این بنا به گونه ای طراحی و ساخته شده که به جز آغاز تابستان، به هنگام اعتدالین و انقلاب زمستانی نیز پرتوهای خورشید بامدادی به گونه ای خاص به درون بنا بتابند. برای این کار از روزنه های تشکیل شده در میان درگاه های شمال شرقی و جنوب شرقی بنا استفاده می شده است. دلیل اینکه دروازه همه ملت ها نسبت به دیگر بناهای تخت جمشید اختلاف محوری در حدود یک درجه دارد و نیز اندازه های درگاه های آن با یکدیگر متفاوت است، در همین ویژگی و کارایی آن نهفته است.
جزئیات این کارکردهای تقویمی همراه با محاسبه ها و عکس ها و نقشه های مربوط در کتابی مستقل در دست انتشار است و همچنین به ویژگی های نجومی نگاره های تخت جمشید در نوشتار دیگری پرداخته خواهد شد.

 

دسته ها: ایرانگردی

دیدگاه خود را بنویسید

دیدگاه پس از تائید مدیریت منتشر می شود.